علوم ارتباطات اجتماعی(اراک)

خبرنگاران ایران- سارا محسنی: نوشتن درباره «رسانه» گویی در بین سوژه‌ها گم شده است. سوژه‌هایی که با «رسانه» معنا می‌گیرند.

هدف بسیاری از سوژه‌های خبری و تحلیلی آگاهی بخشی است اما جایگاه آگاهی بخشی درباره کارکردهای «رسانه» کجاست؟

صفحه «رسانه» در رسانه‌های کشور مورد بی‌مهری قرار می‌گیرد. رسانه‌های کشور هنوز به ضرورت تعریف جایگاه «ارتباطات و رسانه» برای اطلاع رسانی دست نیافته‌اند. برخی از خبرگزاری‌ها و روزنامه‌های صفحه رسانه دارند که بررسی محتوای این صفحه‌ها به نتایج جالبی ختم می‌شود. بسیار دیگری هم بی‌توجه از این موضوع عبور کرده‌اند. اما واقعا جایگاه صفحه رسانه کجاست؟ چه اهدافی را باید دنبال کند؟ آیا این اهداف در بخش صفحه «رسانه» تحقق پیدا کرده است؟ و اینکه صفحه رسانه برای عموم مردم است یا تنها روزنامه نگاران و کار‌شناسان ارتباطات می‌توانند از آن استفاده کنند؟

ابتدا با خبرگزاری‌ها شروع می‌کنیم. از بین خبرگزاری‌ها، «ایسنا» و «ایرنا» صفحه جداگانه‌ای به اسم رسانه دارند اما آدرس‌ها متفاوت است. صفحه رسانه «ایسنا» در بخش فرهنگی قرار گرفته است اما «ایرنا» آن را اجتماعی دیده است.

هر کدوم از این خبرگزاری‌ها چه میزان اخبار مربوط به «رسانه» را منتشر می‌کنند؟ و کیفیت انتشار اخبار آن‌ها چگونه است؟

ایسنا؛ سرگردان میان خبر و مصاحبه

بررسی صفحه رسانه ایسنا نشان از سرگردانی این خبرگزاری برای اداره صفحه دارد. پیش از این صفحه رسانه خبرگزاری ایسنا حرفه‌ای‌تر اداره می‌شد اما در یکسال اخیر با تغییراتی که در طراحی سایت اتفاق افتاده این صفحه به حاشیه رانده شده است. اخبار صفحه رسانه ایسنا در دو هفته مورد مطالعه و بررسی قرار گرفته است (۱۱ تا ۲۴ بهمن ۱۳۹۱) که نشان از رویکرد خبری و اطلاع رسانی این صفحه دارد:

در مدت ۱۴ روز این خبرگزاری ۳۷ مطلب در حوزه رسانه منتشر کرده است که نمودار میله‌ای توزیع مطالب فاقد نظم مشخصی است به طوریکه برخی روز‌ها تعداد مطالب این صفحه صفر است، برخی روزها بسیار اندک و برخی روزهای دیگر در میانگین چهار خبر در نوسان است. از سوی دیگر بررسی مطالبی که در روزهای پرخبر‌تر منتشر شده‌اند نشان می‌دهد که در آن روز همایشی در حوزه رسانه برپا بوده که باعث شده آمار بالا‌تر از روزهای دیگر باشد.

اما میزان مطالب کار‌شناسی و خبری این صفحه کجاست؟ بررسی دوهفته‌ای صفحه رسانه ایسنا نشان می‌دهد ۲۲ درصد مطالب کار‌شناسی و ۸۷ درصد دیگر خبری است اما این بدان معنا نیست که مطالب کار‌شناسی در قالب گزارش‌های تحلیلی- تخصصی منتشر شده باشند چرا که سهم این نوع گزارش‌ها در خبرگزاری ایسنا و در واقع صفحه رسانه آن، صفر است و تنها یا مصاحبه با کار‌شناسان ارتباطات انجام می‌شود یا اطلاع رسانی‌های روزمره در قالب خبرهای کوتاه مشاهده می‌شوند.

صفحه رسانه ایسنا در مقاطع نامنظم گاهی سوژه‌های مشخصی را پیگیری می‌کند (موضوعاتی مانند منبع خبر، عکس در خبر و ... )که آن هم در قالب مصاحبه‌های کوتاه قابل مشاهده است.

به نظر می‌رسد در این صفحه سیاست خاصی دنبال نمی‌شود و میزان استفاده رسانه‌های دیگر از مطالب این صفحه اندک است.

ایرنا؛ منبعی برای اخبار روابط عمومی‌ها

اما وضعیت صفحه رسانه ایرنا نامناسب‌تر از ایسنا ارزیابی می‌شود. چرا که بررسی مطالب این خبرگزاری در دو هفته (۱۱ تا ۲۴ بهمن ۱۳۹۱) نشان از آن دارد که صفحه رسانه ایرنا محلی برای درج اخبار روابط عمومی‌ها مخصوصا روابط عمومی وزارت ارشاد است چرا که با نزدیک‌تر شدن به نمایشگاه نشریات تخصصی توسط وزارت ارشاد، صفحه رسانه ایرنا از اخبار تبلیغاتی این نمایشگاه پر شده است و شاید روزی پنج مطلب تبلیغی از این روابط عمومی منتشر شود.

این نمودار نشان می‌دهد که در مدت ۱۴ روز، صفحه رسانه ایرنا ۳۶ مطلب منتشر کرده است که تشابه زیادی با صفحه رسانه ایسنا دارد. اما یک تفاوت عمده در تعداد خبرهای ایرنا این است که اکثر مطالب این صفحه مربوط به همایش‌ها و جشنواره‌های مختلف است و کمتر مصاحبه و یا گزارش تخصصی در این صفحه مشاهده می‌شود. از سوی دیگر برخی روز‌ها تعداد مطالب این صفحه به مانند ایسنا صفر است. در بررسی های صورت گرفته در طول دو هفته، صفحه رسانه ایرنا تنها یک گزارش تخصصی در حوزه رسانه منتشر کرده که اختصاصی این خبرگزاری است.

این نمودار هم نشان می‌دهد تنها ۱۱ درصد مطالب صفحه رسانه ایرنا تخصصی و با رویکرد کار‌شناسی است و این رسانه سیاست انتشار خبرهای کوتاه را در این صفحه پیگیری می‌کند.

اما در بین روزنامه‌ها، روزنامه‌های «اعتماد» و «بهار» صفحه‌ای با نام رسانه دارند که هفته‌ای یکبار منتشر می‌شود.

صفحه رسانه اعتماد؛ قدیمی به اندازه یک دهه

صفحه رسانه روزنامه اعتماد، روزهای دوشنبه منتشر می‌شود و قدمت آن یک دهه است. و این موضوع نشان می دهد مسئولان این روزنامه در طول یک دهه انتشار که بارها از زیر تیغ توقیف رد شده اند اما باز به اهمیت وجود این صفحه واقف هستند و آن را ادامه داده اند.

«مصطفی قوانلو قاجار» کار‌شناس ارشد علوم ارتباطات و مسئول این صفحه در گفت‌و‌گو با خبرنگاران ایران می‌گوید: «صفحه رسانه روزنامه اعتماد یکی از قدیمی‌ترین صفحات رسانه در میان روزنامه‌هایی است که طی دهه اخیرمنتشر می‌شود. این صفحه فراز و فرودهای بسیاری داشته است و در دوره جدید از اول مهرماه به صورت ثابت در روزهای دوشنبه منتشر می‌شود.»

او به ویژگی‌های این صفحه اشاره می‌کند: «در صفحه رسانه اعتماد سعی می‌شود به رویدادهای رسانه‌ای روز ایران و جهان پرداخته شود و آن‌ها را پوشش دهد. به طور مثال وضعیت رسانه‌های جهان در سال ۲۰۱۲ از نظر اقتصادی یکی از مسائلی بود که در صفحه اعتماد به آن پرداخته شد. رسانه‌های مهم بین المللی این روز‌ها با مشکلات مالی روبه رو هستند و بسیاری از آن‌ها برای ادامه حیات و سود دهی به فکر راه حل‌های تازه هستند. از جمله فروش اینترنتی، اشتراک آنلاین، تعطیل کردن نسخه چاپی و پولی کردن نسخه‌های آنلاین، کاهش نیرو‌ها، تغییر قطع از جمله راه حل‌هایی است که رسانه‌های بین المللی دنبال می‌کنند. در صفحه رسانه روزنامه اعتماد سعی شده تا به این موضوعات پرداخته شود.» قاجار از مدیریت رسانه در ایران سخن می‌گوید و سوژه‌هایی که نام برد را به این موضوع گره می‌زند: «اهمیت این موضوعات برای دست اندرکاران مدیریت رسانه در ایران حیاتی است. آن‌ها می‌توانند از این تجربیات استفاده کنند و این مسائل را برای رسانه خودشان آزمایش کنند»

اما ویژگی دیگر این صفحه از زبان مسئول آن این است که سعی می‌شود مطالب آموزشی رسانه‌ای مورد توجه قرار گیرد.

قاجار می‌گوید: «چگونگی نوشتن در فضای وب، آشنایی با متد‌ها و روش‌های جدید روزنامه نگاری، استفاده از سبک‌ها و ویژگی‌های نوین رسانه از جمله موضوعاتی است که می‌تواند مورد توجه روزنامه نگاران و اهالی رسانه قرار گیرد.»

او اضافه می‌کند: «از سوی دیگر یکی دیگر از ویژگی‌های صفحه رسانه اعتماد پرداختن به موضوع سواد رسانه‌ای است. بالا بردن آگاهی و شناخت عمومی نسبت به رسانه‌ها، کارکردهای رسانه‌ها و مطالبی در مورد رابطه رسانه با موضوعاتی مانند افسردگی، تماشای تلویزیون توسط کودکان و خشونت خانگی از جمله مسائلی است که رسانه اعتماد به آن‌ها پرداخته است.»

از او می‌پرسم که مخاطبان این صفحه چه کسانی هستند که قاجار در جواب می‌گوید: «از آنجایی که روزنامه اعتماد یک روزنامه عمومی است حتما باید مطالبی منتشر کند که برای عامه مردم مفید و موثر باشد طیف مخاطبان روزنامه اعتماد طبقه متوسط شهری است. در این طیف دانشجویان، نخبگان و اقشار عادی مردم دیده می‌شود.»

وی توضیح می‌دهد: «در صفحه رسانه اعتماد سعی شده که به این نکته توجه شود با توجه به حساسیت سردبیر و دست اندکاران روزنامه اعتماد مطالب این صفحه برای خوانندگان عام مفید باشد و مطالب عمدتا تخصصی نباشد.»

او در عین حال می‌گوید: «به عنوان مسئول صفحه به این موضوع واقفم که این صفحه تا رسیدن به نقطه ایده ال فاصله دارد اما سعی و تلاش نویسندگان صفحه بر این است که به نقطه هدف که همانا تولید مطالب مفید برای عامه مردم است دست یابند.»

سوال دیگرم درباره سواد رسانه‌ای و ارتقای آن است. چقدر چنین صفحه‌ای می‌تواند مفید باشد. قاجار می‌گوید: «ارتقای سواد رسانه‌ای یکی از مهم‌ترین موضوعات در بحث‌های رسانه‌ای در مورد ایران است. استاد بنده دکتر یونس شکرخواه همواره تاکید فراوانی بر این موضوع داشته و بنده به عنوان شاگرد ایشان همواره سعی کرده‌ام تا ارتقای سواد رسانه‌ای را مورد توجه قرار دهم. هرچه عامه مردم نسبت به کارکرد‌ها و ویژگی‌های رسانه شناخت داشته باشند در بالابردن ارتقای فرهنگی اجتماعی و سیاسی جامعه کمک فراوانی می‌شود.»

به اعتقاد قاجار، پرداختن به مسئله سواد رسانه‌ای بسیار بسیار ضروری و لازم برای جامعه ایران است. سواد رسانه‌ای باعث پیشبرد دموکراسی، ارتقای تعامل و فرهنگ گفتگو می‌شود، بدون آنکه هزینه چندانی شده باشد. بسیاری از مسائل و مشکلات را در جامعه ایران می‌تواند با بالابردن سواد رسانه‌ای عامه مردم حل کرد.»

او این موضوع را با مثالی تشریح می‌کند: «هنگامی که شهروندان شناخت و درک درستی نسبت به نفوذ رسانه در افکار عمومی و قدرت و تاثیر پذیری آن‌ها داشته باشند و یا هنگامی که با تکنیک‌های رسانه‌ای برای جلب و هدایت افکارعمومی آشنا باشند، خود به خود فریب کلام برخی رسانه‌ها را نمی‌خورند و یا به طور مثال متوجه می‌شوند که حرف‌های کدام رسانه بیشتر به حقیقت و درستی نزدیک است و کدام رسانه سعی در فریب افکارعمومی را دارد.»

مسئول صفحه رسانه اعتماد اما درباره پرداختن به موضوعات چالش برانگیز در این صفحه می‌گوید: «تا جایی که فضای مطبوعات در ایران اجازه دهد به موضوعات چالش برانگیز پرداخته می‌شود، هرچند در ایران به درستی خط قرمز‌ها مشخص نیست، به همین دلیل ابتدا باید سوژه‌ای تعیین شود سپس در مورد پرداخت آن و واینکه چگونه و از چه زاویه‌ای می‌توان به آن پرداخت فکر شود.»

او درخواستی هم از مخاطبان و خوانندگان این صفحه دارد: «صفحه رسانه اعتماد از نویسندگان و فعالان در زمینه رسانه استقبال می‌کند و آماده دریافت مطالب و به خصوص گزارش در زمینه موضوعات داخلی و بومی است.»

بهار و صفحه نوپای رسانه آن

روزنامه بهار هم جزو رسانه هایی است که هفته یک بار صفحه رسانه در آن منتشر می شود. مسئول این صفحه ؛ «پژمان موسوی» ، حدود بیست روز است توسط ماموران امنیتی بازداشت و به زندان اوین منتقل شده است. او یکی از پانزده روزنامه نگاری است که به اتهام روزنامه نگاری در حال بازجویی است.

هر هفته صفحه رسانه روزنامه اعتماد با پرونده ای در حوزه رسانه منتشر می شود که یکی از یادداشت ها این پرونده به قلم مسئول این صفحه یعنی پژمان موسوی نوشته می شود.

آخرین صفحه ای که او در آن مطلب نوشت درست یک روز بعد از بازداشتش منتشر شد اما کار صفحه رسانه بهار متوقف نشد و سایر اعضای تحریریه روزنامه این صفحه را زنده نگه داشته اند و تا وی به سر کار خود برگردد.

در این صفحه یادداشت های متعدد از اساتید و کارشناسان امور رسانه قابل مشاهده است که تخصصی شدن این صفحه را بیشتر کرده است.

صفحه رسانه و ضرورت های آن

اما ضرورت انتشار چنین صفحه‌ای در رسانه‌های کشور چه می‌تواند باشد؟ یکی از روزنامه نگارانی که در این حوزه قلم می‌زند در گفت‌و‌گو با خبرنگاران ایران درباره این ضرورت می‌گوید: «ضرورتی که انسان قرن بیست و یک به خوبی باورش کرده است، قدرت و نفوذ رسانه‌ها و توانایی آن‌ها در تغییر زندگی آنهاست.»

او که می‌خواهد نامش در این گزارش عنوان نشود ادامه می‌دهد: «همانطور که می‌دانید در روزنامه‌های در حال انتشار در ایران، مباحث مرتبط با رسانه جای زیادی در روزنامه‌های ما ندارد و بعضا ممکن است تنها خبری یا گزارشی در این خصوص منتشر شود و این در حالی است که «رسانه» و جایگان آن در عصر ارتباطات، چیزی نیست که بتوان به آسانی از کنار آن گذشت و به آن بی‌توجه بود.»

وی معتقد است که رسانه همهٔ آن چیزهایی است که با ما زندگی می‌کنند، همه چیز امروز بدل به یک رسانه شده است و در این شرایط ویژه، طبیعی است که راه اندازی صفحه‌ای با نام رسانه، تا اندازه‌ای می‌تواند در ارزیابی وضعیت کنونی ما از حیث رسانه‌ای، مفید فایده باشد.»

از او می‌پرسم که فکر می‌کند چه طیفی، مخاطبان این صفحه باشند؟ که می‌گوید: «همانطور که اشاره هم کردم، امروز همه چیز حکم یک رسانه را پیدا کرده است و کنش‌های شهروندان هم در همین جهت است. یعنی آن‌ها هم توانسته‌اند از کوچک‌ترین ابزارهای در اختیارشان مثل دوربین و موبایل هم استفاده کنند و آن‌ها را به وسیله‌ای با کارکردی کاملا «رسانه‌ای» بدل سازند از همین رو به باور من، همه می‌توانند به نوعی مخاطب این صفحه باشند و این قید «همه» البته و یقینا شامل آن دسته از مخاطبانی است که اساسا دغدغه فرهنگ و کار فرهنگی را دارند و به نوعی مخاطب روزنامه‌های منتقد به حساب می‌آیند.»

این روزنامه نگار اضافه می‌کند: «البته هر صفحه‌ای در روزنامه طیف مخاطبان خاص خودش را دارد ولی «رسانه» چون جنسش از نوعی دیگر است، هم اهالی رسانه‌ها می‌توانند مخاطب این صفحه باشند هم دانشجویان و دانش آموختگان رشته‌های علوم ارتباطات و روابط عمومی و روزنامه نگاری و مطالعات فرهنگی و رسانه و هم مخاطبانی که به «ضرورت» رسانه و «کارکرد» آن در عصر حاضر واقف شده‌اند. البته طبیعی است که به دلیل سطح کمی و کیفی مباحث، اهالی رسانه مخاطبان اصلی این صفحه باشند».

رسانه‌ها و گردانندگان اصلی هر رسانه‌ای، نقشی بی‌بدیل را در شکل دهی به افکار عمومی بر عهده دارند. این یک قانون است نه صرف یک فرضیه قابل رد. از همین رو وجود صفحه‌ای به نام رسانه در روزنامه‌ها و خبرگزاری‌های کشور به نظر می‌رسد یک نیاز و ضرورت باشد.